Ba Đậu – Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc

Ba Đậu là dược liệu thường được sử dụng để điều trị bệnh trong Đông y. Vị thuốc có khả năng nhuận tràng rất hiệu quả, tuy nhiên do có độc tính nên cần cẩn thận khi dùng. Bài viết sau sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về đặc điểm, công dụng và cách dùng của dược liệu này.

Giới thiệu chung về Ba Đậu

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 1
Giới thiệu chung về Ba Đậu
  • Tên gọi khác: Giang tử, Cóng khói, Mần để…
  • Tên khoa học: Croton tiglium L
  • Họ: Thầu dầu (Euphorbtuceae)

Đặc điểm thực vật

Ba đậu là một loại cây gỗ nhỡ có chiều cao trung bình ở vào khoảng 3 – 6m, cành nhẵn. Lá mọc so le nhau, nguyên có hình trứng với phần đầu nhọn. Mép lá có răng cưa nhỏ, lá dài khoảng 6 – 8cm, rộng khoảng 4 – 5cm, phần cuống nhỏ và chỉ dài 1 – 2cm.

Hoa mọc thành từng chùm ở đầu cành dài khoảng 10 – 20cm. hoa đực ở đỉnh, hoa cái ở phía dưới. Cuống hoa nhỏ và chỉ dài 1 – 3mm. Quả nang màu vàng nhạt, bề ngoài nhẵn, khi chín tách ra sẽ có 3 mảnh vỏ. Hạt có hình trứng dài khoảng 10mm, rộng 4 – 6mm, phía ngoài vỏ cứng, màu nâu xám.

Bộ phận dùng

Hạt của cây là bộ phận được dùng phổ biến nhất để làm vị thuốc. Ngoài ra, rễ và lá cũng được dùng nhưng ít phổ biến hơn.

Phân bố

Dược liệu thường mọc hoang ở vùng Ấn Độ, Malaixia hay một số tỉnh thuộc Trung Quốc như Tứ Xuyên, Quảng Tây, Hồ Bắc, Hồ Nam… Còn ở nươc ta, cây mọc hoang hay được trồng nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Tuyên Quang, Hà Giang, Thái Nguyên, Bắc Cạn…

Thu hái và sơ chế

Hoạt được thu hái ở quả chín chưa bị nứt vỏ. Thường để nguyên quả đến khi dùng mới gỡ hạt hay đập lấy hạt rồi phơi khô. Còn phần rễ có thể thu hái quanh năm, sau đó đem về rửa sạch, thái phiến rồi phơi khô để bảo quản dùng dần. Còn phần lá thường được dùng ở dạng tươi.

Bảo quản

Dược liệu nếu quả trải qua sơ chế cần để nơi khô ráo, thông thoáng.

Thành phần hóa học

Phân tích dược liệu ba đậu thấy có một số thành phần sau đây:

  • stearin
  • palmitin
  • glycerid crolonic
  • tiglic
  • protein
  • phenolic
  • croitin
  • alcaloid

Vị thuốc ba đậu

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 2
Vị thuốc ba đậu

Tính vị

Đa phần các tài liệu Đông y có ghi nhận, dược liệu có vị cay, tính nóng và có độc.

Quy kinh

Đươc quy vào 2 kinh: Vị và Đại tràng.

Tác dụng dược lý

Theo y học cổ truyền:

  • Công dụng: Ôn trung tán hàn, phá tích, trục đờm, hành thủy, tiêu thũng, khu phong.
  • Chủ trị: Bụng đầy trướng, đau tức ngực, tắc nghẽn ruột, sốt rét, thấp khớp dạng thống phong, rắn cắn…

Theo y học hiện đại:

  • Nước sắc từ dược liệu có tác dụng ức chế mạnh bạch cầu trực khuẩn, tụ cầu vàng. Ức chế hoạt tính đối với trực khuẩn mủ xanh và trực khuẩn cúm.
  • Dùng với liều rất nhỏ sẽ thấy tác dụng giảm đau.
  • Chích dưới da sẽ kích thích tăng tiết chất nội tiết tại tuyến thượng thận.

Cách dùng – liều lượng

Phần hạt thường được dùng dưới hình thức ba đậu sương, tức lá đã ép để loại bỏ hết dầu đi rồi sao vàng. Sau đó chế thành cao hay hoàn thành viên với các vị thuốc khác với liều lượng 0,01 – 0,05g/ngày.

Còn phần rễ có thể dược dùng với liều từ khoảng 3 – 10g/ngày. Riêng lá thì có thể dùng tươi giã đắp hay tán thành bột để sát trùng.

Các bài thuốc chữa bệnh từ dược liệu ba đậu

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 3
Các bài thuốc chữa bệnh từ dược liệu ba đậu

Dưới đây là thông tin về một số đơn thuốc có sử dụng dược liệu ba đậu:

Bài thuốc chữa đau, đầy trướng ngực bụng

  • Chuẩn bị: 40g ba đậu (bỏ phần vỏ và lõi rồi sao vàng), 40g đại hoàng, 40g can khương.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem tán thành bột mịn rồi trộn đều với mật avf làm hoàn. Mỗi ngày chỉ dùng khoảng từ 8 – 12g.

Bài thuốc chữa đại tiện không thông, ngực đau, bụng căng đầy

  • Chuẩn bị: 2 hạt ba đậu cùng với 2 hạt hạnh nhân.
  • Thực hiện: Ba đậu đem bỏ nhân và vỏ rồi rang vàng, hạnh nhân bọc vải và đập dập. Cho 2 vị thuốc vào chén nước nóng, khuấy đều và uống nước. Dùng mỗi ngày 1 lần đến khi đại tiện được thì thôi.

Bài thuốc trị sốt rét, bụng sưng to

  • Chuẩn bị: 8g ba đậu (bỏ vỏ và nhân), 24g tạo giáp (bỏ vỏ và hột).
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem tán thành bột rồi hoàn thành viên bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần chỉ uống 1 viên cùng với nước lạnh, tần suất 1 lần/ngày.

Bài thuốc trị hàn tích, ăn không tiêu, đại tiện bí

  • Chuẩn bị: 1 chén ba đậu cùng với 5 chén rượu.
  • Thực hiện: Đem nấu dược liệu với rượu trên lửa nhỏ 3 ngày 3 đêm cho khô. Sau đó làm viên to bằng hạt đậu. Mỗi lần chỉ uống 1 viên với nước, tần suất 1 lần/ngày. Nếu các triệu chứng nặng và kéo dài có thể dùng 2 viên/lần.

Bài thuốc trị phong ngứa, nổi ban

  • Chuẩn bị: 50 hạt ba đậu.
  • Thực hiện: Vị thuốc trên đem bỏ vỏ rồi cho vào ấm sắc cùng 7 chén nước trên lửa nhỏ. Thu lấy 2 chén rồi bọc vào túi và chườm trực tiếp lên vị trí ngứa.

Bài thuốc trị rắn cắn

  • Chuẩn bị: 30g rễ ba đậu, 0,5g lá khô, 1 lít rượu trắng.
  • Thực hiện: Phần rễ dược liệu đem ngâm với rượu trắng rồi dùng làm thuốc đắp ngoài. Còn phần lá đem tán thành bột rồi uống với nước mát mỗi ngày 1 lần.

Bài thuốc trị tưa lưỡi ở trẻ em

  • Chuẩn bị: 1g ba đậu cùng với 0,5g nhân hạt dưa hấu.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem tán nhỏ rồi trộn thêm 1 ít dầu thơm. Sau đó vo thành viên nhỏ và đắp vào huyệt ấn đường 15 giây rồi lấy ra. Mỗi ngày thực hiện từ 1 – 2 lần.

Bài thuốc trị viêm niêm mạc dạ dày kèm đau bụng

  • Bài thuốc 1: Cần chuẩn bị 1g ba đậu sương, 3g bối mẫu, 3g cát cánh. Các vị thuốc này đem tán thành bột mịn và trộn đều. Mỗi lần uống 0,2g cùng với nước sôi ấm, tần suất 1 lần/ngày.
  • Bài thuốc 2: Chuẩn bị 0,5g ba đậu sương, 3g đinh hương, 3g nhục quế, 3g trầm hương. Tất cả vị thuốc đem tán bột rồi trộn đều. Mỗi lần lấy uống 0,5 – 1g với nước sôi ấm, tần suất 1 lần/ngày.

Bài thuốc trị trúng phong méo miệng

  • Chuẩn bị: 7 hạt ba đậu.
  • Thực hiện: Vị thuốc trên đem bỏ vỏ rồi giã cho nát. Bị đau bên phải thì đắp bên trái và ngược lại. Sau khi đắp cần lấy 1 chén nước nóng để áp lên thuốc.

Bài thuốc trị thương hàn, nóng lạnh không đều

  • Chuẩn bị: 25 hạt ba đậu cùng với 40g hoàng đơn.
  • Thực hiện: Ba đậu đem bỏ vỏ và ép bỏ dầu rồi nghiền nát còn hoàng đơn đem sao vàng và tán bột. 2 vị thuốc đã qua sơ chế đem trộn chung với sáp để làm hoàn to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần lấy dùng 5 hoàn. Đem nhúng vào nước rồi nuốt lống chứ không được nhai.

Bài thuốc chữa lỵ, bụng đau, mót rặn nhiều

  • Chuẩn bị: 49 hạt ba đậu cùng với 49 hạt hạnh nhân.
  • Thực hiện: Các vị thuốc đem bỏ phần vỏ và nhân rồi đốt tồn tính và tán bột. Sử dụng sáp ong nấu chảy rồi trộn đều vào thuốc bột và làm thành viên hoàn to bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần uống 2 – 3 viên cùng với nước sắc đại hoàng, dùng với tần suất 1 lần/ngày.

Bài thuốc trị tiêu ra máu không cầm

  • Chuẩn bị: 1 hạt ba đậu đã bỏ vỏ cùng với 1 quả trứng gà.
  • Thực hiện: Trứng gà đem khoét 1 lỗ rồi cho ba đậu vào, dán lại và nước chín. Sau đó bỏ ba đậu đi và dùng trứng. Lưu ý với những người có thể tạng suy yếu thì cần chia thuốc ra thành 2 lần ăn trong ngày.

Bài thuốc trị trúng độc

  • Chuẩn bị: Ba đậu bỏ phần vỏ nhưng vẫn giữ dầu cùng mã nha tiêu với lượng bằng nhau.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem tán bột trộn đều rồi làm thành viên bằng viên đạn. Mỗi lần uống đúng 1 viên với nước sôi ấm.

Bài thuốc trị thổ tả ở trẻ nhỏ

  • Chuẩn bị: 1 hạt ba đậu cùng 1 ít sáp ong.
  • Thực hiện: Vị thuốc đem đâm lủng rồi đốt sơ trên ngọn đèn. Còn sáp ong để trên đèn đốt cho chảy giọt xuống trong nước. Tiếp đến đem giã chung với vị thuốc đã đốt rồi làm thành viên hoàn to bằng hạt bắp. Mỗi lần chỉ uống khoảng 5 – 7 viên cùng với nước sắc đăng tâm và hạt sen.

Bài thuốc trị suyễn do hàn đàm

  • Chuẩn bị: 1 trái thanh quất bì cùng với 1 hạt ba đậu.
  • Thực hiện: Thanh quất bì đem nỏ ruột và cho ba đậu vào trong cột chặt. Sau đó đem đi đốt tồn tính và nghiền nát. Uống trực tiếp với nước gừng pha rượu mỗi ngày 1 lần.

Bài thuốc chữa bỉ kết, trưng hà

  • Chuẩn bị: 5 hạt ba đậu nhân (đã ép bỏ dầu), 120g hồng khúc sao cùng 40g vỏ lúa mạch sao.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem tán thành bột, trộn đều rồi làm hoàn, mỗi viên chỉ to cỡ hạt gạo. Mỗi lần uống 10 hoàn cùng với nước sôi ấm khi bụng đói, tần suất 1 lần/ngày.

Bài thuốc chữa chứng tích trệ

  • Chuẩn bị: 40g ba đậu, 40g cáp phấn cùng với 120g hoàng bá.
  • Thực hiện: Tất cả vị thuốc đem tán thành bột rồi trộn với nước vo thành viên to cỡ hạt đậu xanh. Mỗi lần lấy uống khoảng 5 viên với nước sôi ấm, tần suất 1 lần/ngày.

Bài thuốc trị xơ gan cổ trướng

  • Chuẩn bị: 4g ba đậu sương cùng với 2g khinh phấn.
  • Thực hiện: Hai vị thuốc trên đem đi tán thành bột. Trải 4 – 5 lớp thuốc trên vải rồi đặt vào trên rốn. Phía trên lại để thêm 2 lớp thuốc nữa.

Lưu ý khi sử dụng ba đậu để chữa bệnh

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 4
Lưu ý khi sử dụng ba đậu để chữa bệnh

Không sử dụng dược liệu ba đậu cho nhưng đối tượng sau:

  • Người bị bệnh thực nhiệt, táo bón
  • Phụ nữ có thai

Cách trồng cây Ba Đậu

Thời gian phù hợp để trồng cây Ba Đậu

Cây Ba Đậu trồng theo vụ, mỗi năm sẽ có hai vụ mùa, mùa gieo hạt vào khoảng tháng 2 đến tháng 6 hoặc tháng 11 đến tháng 12 âm lịch. Vào thời điểm này, thời tiết không quá nóng cũng không quá lạnh, cây mọc lên sẽ rất ít khi bị sâu bệnh và lớn đều. Sau khi gieo hạt, đợi cây ra hoa và có quả sẽ mất 3 tháng.

Ba Đậu rất hợp với khí hậu vùng cao nên thường được trồng phổ biến ở phía Bắc như Tuyên Quang, Hà Giang, Thái Nguyên,.. Vì vậy, bạn cũng cần chọn những khu vực cao, thoáng gió để đảm bảo cây phát triển tốt nhất.

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 5
Cách trồng cây Ba Đậu

Cách chọn chọn hạt giống để trồng cây Ba Đậu

Ba Đậu là một trong những loài cây dễ trồng bằng hạt nhất, tuy nhiên để cây phát triển và nảy mầm theo ý muốn nên chọn hạt giống một cách kỹ lưỡng và cẩn thận.

Bạn có thể lựa chọn những hạt giống bán sẵn để đảm bảo giống cây mới và cho năng suất tốt. Đồng thời, việc chọn hạt mới gieo trồng giúp tiết kiệm thời gian chọn giống từ cây cũ và hạn chế bớt rủi ro trong quá trình nảy mầm.

Tuy nhiên, nếu muốn tiết kiệm chi phí, bạn có thể xem xét chọn giống từ cây trồng cũ. Bạn nên chọn những hạt Ba Đậu to, tròn đều nhau, vỏ bóng mịn giúp tăng năng suất cho thời vụ sau.

Chú ý xem lớp vỏ có bị nhăn, có đốm trắng hoặc vàng hay không? Nếu có, không nên lựa chọn các hạt này vì sẽ gây bệnh hoặc nảy mầm chậm cho màu vụ sau.

Cách gieo hạt cây Ba Đậu

Quả Ba Đậu khi chín sẽ có màu vàng nâu, khi thu hoạch sẽ tách được qua ra làm ba, bên trong là hạt Ba Đậu. Ở phía ngoài của vỏ có đường chia tách hạt giúp dễ bóc tách sau khi thu hoạch.

Khi thu hoạch xong, cần phải xử lý và bảo quản tốt để tránh hư hỏng, nếu dùng làm hạt giống cho mùa vụ sau thì cần phải bảo quản kỹ để mầm không bị mốc, ảnh hưởng đến giống cây vụ sau.

Cách lấy hạt cũng khá đơn giản, chỉ cần bóc tách chúng theo phần gừa phía ngoài vỏ, không cầu kì và rất nhanh chóng.

Cách gieo hạt Ba Đậu cũng giống như những loài cây họ đậu khác, bạn cần lên luống với chiều rộng khoảng 1,2 m, cao từ 25 đến 30 cm. Làm rãnh rộng khoảng 15cm và sâu 10cm, mỗi hàng cách nhau 25 đến 30 cm.

Sau đó rạch hàng rồi thì lót 1 lớp phân chuồng ủ hoại hoặc tro trấu trộn với lân và rải xuống các hàng rồi lấp một lớp đất mỏng lên để tiến hành gieo hạt

Gieo hạt xuống đất theo hàng. Lưu ý khoảng cách giữa các cây là 20 cm. Tưới nước định kỳ 3 đến 4 ngày, không tưới quá nhiều nước để tránh úng, hạt sẽ không mọc lên.

Sau khoảng 2 đến 3 tháng, cây Ba Đậu sẽ nở hoa ở thân cây và mọc so le nhau.

Hoa của loài cây này này cũng rất đặc biệt, trên cùng một thân cây sẽ có 2 loại hoa, hoa đực sẽ mọc ở trên đầu ngọn hoa cái mọc phía dưới. Hoa của cây Ba Đậu đặc biệt nở rất đẹp nhưng cũng chóng tàn, chỉ tồn tại được một thời gian ngắn rồi rụng đi.

Khi tới mùa vụ nông dân phải thu hoạch đậu cẩn thận tránh làm đứt cuống trái non, rụng nụ hoa sẽ cho trái đợt kế tiếp, cách nhau 5 – 7 ngày.

Nên thu hoạch đậu vào buổi chiều mát. Đậu sau khi thu hoạch về phơi nắng khoảng 3 – 4 ngày đập tách lấy hạt làm sạch bụi, phơi tiếp 1 – 2 ngày và cho vào bao để bảo quản.

Chọn bầu đất cho gieo trồng cây Ba Đậu

Loài cây này kén thời tiết nên việc chọn bầu đất cũng là một công đoạn đòi hỏi nông dân phải chọn lựa một cách kĩ càng. Để có mầm ươm tốt thì chọn loại đất và bầu đất phù hợp là việc làm rất quan trọng.

Bầu đất thích hợp cho việc ươm trồng cây Ba Đậu là loại bầu đất có khối lượng vừa phải tầm 0,5kg. Độ pH đất đạt từ 5.5 – 6.5. Chọn đất cho bầu ươm nên chọn đất rừng hoặc đất đỏ, dùng phân chuồng ủ hoại trộn lẫn phân lân và phân đạm.

Cây Ba Đậu nên gieo mầm trực tiếp mà không cần ươm mầm sẽ nhanh chóng và hiệu quả hơn. Để đảm bảo độ dinh dưỡng và kết quả cây có năng suất cao thì cần tìm vị trí đất màu mỡ để gieo trồng.

Chăm sóc cây Ba Đậu hiệu quả

Sau khi gieo trồng, cần đảm bảo tưới nước thường xuyên. Nên tưới cây khoảng 2 lần một ngày cho buổi sáng và buổi tối. Nên chọn thời điểm sáng sớm và chiều mát để tránh hiện tượng thoát nước ở cây. Đồng thời, đảm bảo luống cây có khả năng thoát nước tốt để tránh cây bị úng rễ, hư thối.

Ba Đậu - Đặc điểm, công dụng, cách trồng và chăm sóc 6
Chăm sóc cây Ba Đậu hiệu quả

Bên cạnh đó, bón phân định kỳ 15 ngày/ 1 lần để đảm bảo chất dinh dưỡng cho cây. Các loại phân phù hợp gồm phân vi sinh, phân hữu cơ. Nếu chọn phân chuồng, cần ủ kỹ để tránh cháy rễ, chết cây.

Nên làm sạch luống, dọn cỏ 2 tuần một lần để đảm bảo cây được thông thoáng và đủ dinh dưỡng phát triển. Trong quá trình dọn thoáng luống cây, tránh làm ảnh hưởng đến rễ và xê dịch , tác động đến cây, ảnh hưởng đến sinh trưởng của Ba Đậu.

Thường xuyên quan sát cây kỹ lưỡng để phát hiện sâu bệnh kịp thời. Các loại bệnh thường gặp và cách xử lý được giới thiệu đầy đủ trong phần sau. Bạn cần chú ý thường xuyên để nhận thấy dấu hiệu sớm nhất và xử lý.

Các bệnh thường gặp khi gieo trồng cây ba đậu

Cây Ba Đậu khi gieo chồng nông dân nên rắc một lượng vôi xuống đất trước khi gieo, việc làm này giúp ngăn ngừa sâu, dế phá các mầm ươm. Lúc cây bắt đầu lớn, phải phun thuốc trừ sâu để ngăn ngừa sâu bệnh.

Cách xử lý, hòa thuốc trừ sâu với lượng nước thích hợp, phun trực tiếp trên lá cây để diệt sâu nhanh chóng.

Chú ý trước khi thu hoạch từ 30 – 45 ngày (tham khảo hướng dẫn sử dụng), không sử dụng thuốc trừ sâu, tránh ảnh hưởng đến sức khỏe.

Ngoài ra, nếu thấy đốm trắng hoặc vàng ở hai mặt lá, đây là tình trạng rệp khiến cây còi cọc. Với trường hợp này, bạn cần loại bỏ cây bệnh để tránh lây lan. Ngoài ra, sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật, trị rệp đảm bảo sự phát triển của cây.

Trên đây là những thông tin liên quan đến đặc điểm, công dụng chữa bệnh, cách trồng và chăm sóc Cây Ba Đậu do baokhuyennong.com đã tổng hợp và chia sẻ đến các bạn. Hy vọng rằng bào viết của chúng tôi sẽ đem đến cho các bạn những thông tin bổ ích nhé!

Related Posts

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *